Nederland werkt aan een fundamentele wijziging van de Grondwet: de invoering van “constitutionele toetsing”. Dit zou rechters in staat stellen om te toetsen of wetten in overeenstemming zijn met grondrechten. Hoewel dit een interne Nederlandse aangelegenheid lijkt, waarschuwt deskundige constitutioneel recht Eva van Keeken dat de manier waarop men deze verandering wil invoeren ernstige gevolgen kan hebben voor de positie van de Caribische landen binnen het Koninkrijk.
Het belangrijkste voorstel betreft het (gedeeltelijk) schrappen van Artikel 120 van de Nederlandse Grondwet. Momenteel verbiedt dit artikel de rechter om wetten aan de Grondwet te toetsen. Volgens Van Keeken is dit verbod internationaal gezien uitzonderlijk, vooral omdat in de Caribische landen (Aruba, Curaçao en Sint Maarten) een dergelijke toetsing al gedeeltelijk bestaat.
Het juridische geschil: “Rijkswet” versus nationale procedure
Het centrale probleem is niet de inhoud van de wet zelf, maar de juridische route die de Nederlandse regering wil bewandelen. Nederland is van plan deze wijziging door te voeren via een Rijkswet.
Van Keeken betoogt dat dit niet de juiste weg is. Volgens de deskundige is Artikel 120 een nationale aangelegenheid van Nederland en moet dit, op basis van het Statuut, worden gewijzigd via de reguliere Nederlandse grondwetsprocedure, vergezeld van een behandeling in de Rijksministerraad. Door te kiezen voor een Rijkswet volgt Nederland een zwaardere procedure die juridisch niet past binnen het constitutionele kader.
Risico voor de autonomie van Aruba en de eilanden
Waarom is dit relevant voor de Caribische regio? Van Keeken legt uit dat sommige delen van de Nederlandse Grondwet doorwerking hebben in het gehele Koninkrijk. Als Nederland wordt toegestaan een Rijkswet te gebruiken voor zaken die constitutioneel nationaal zijn, schept dit een gevaarlijk precedent.
De belangrijkste risico’s die Van Keeken signaleert zijn:
- Juridisch precedent: Het kan de deur openen voor Nederland om in de toekomst meer nationale zaken via Rijkswetten te regelen.
- Hiërarchie van normen: Regels op Koninkrijksniveau hebben een hogere status dan de nationale wetten van de landen zelf.
- Verlies van duidelijkheid: Het Statuut is het instrument dat het onderscheid moet maken tussen aangelegenheden van het Koninkrijk en nationale bevoegdheden. Als deze grens vervaagt, komt de machtsbalans binnen het Koninkrijk in gevaar en kan de autonomie van de landen worden aangetast.
Conclusie
Wat begon als een technische wijziging om rechters in Nederland meer macht te geven, is uitgegroeid tot een fundamentele kwestie over de verdeling van bevoegdheden binnen het Koninkrijk en wie het laatste woord heeft. Van Keeken concludeert dat het voorstel via de reguliere nationale procedure zou moeten worden gepresenteerd en niet als een Rijkswet, om zo te garanderen dat de structuur van het Statuut en de autonomie van de Caribische landen worden gerespecteerd
