Als pionier van de neuropsychologie op Aruba
Via haar gespecialiseerde kliniek, het Neuropsychological Ambulatory Aruba (N.A.A.)/ Ambulatorio di Neuropsicologia Aruba (A.N.A.), wijdt Drs. Melva Croes-Yánez zich al meer dan drie decennia aan het bieden van nauwkeurige, evidence-based en cultureel aangepaste neurocognitieve diagnostiek voor de meertalige bevolking, inclusief de Papiamentstalige inwoners van het eiland. Zij benadrukt dat een betrouwbare neuropsychologische diagnose het fundament is om milde cognitieve achteruitgang te onderscheiden van grotere stoornissen (zoals een neurocognitieve stoornis door de ziekte van Alzheimer), waardoor een waardige en tijdige medische interventie wordt gewaarborgd.
In 1990 keerde zij na haar afstuderen in Nederland terug naar Aruba. Toen zij solliciteerde naar een baan, kreeg zij destijds te horen dat zij overgekwalificeerd was voor het eiland. Zij liet zich hierdoor niet uit het veld slaan en richtte 35 jaar geleden haar eigen kliniek op: het Ambulatorio di Neuropsicologia Aruba (A.N.A./N.A.A.).
Als volhardende Arubaanse heeft zij haar studie in Nederland volledig zelf bekostigd. In die tijd kwam niet iedereen in aanmerking voor een Arubaanse studiebeurs; deze waren destijds bestemd voor een specifieke categorie studenten. Er werd haar destijds verteld dat zij geen beurs kreeg omdat haar vader een arbeider was. Ook in Nederland was het de eerste jaren niet gemakkelijk, zij werd destijds als “buitenlandse” gezien en behandeld. Desondanks wist zij zowel haar propedeuse als haar doctoraalexamen binnen de nominale studietijd te behalen. Dit deed zij door overdag de universiteit te bezoeken en ‘s avonds via een uitzendbureau schoonmaakwerk te verrichten bij de belastingdienst in Eindhoven.
Tijdens haar doctorale fase bestond een van haar taken uit het vertalen en cultureel aanpassen van testbatterijen naar het Papiaments voor Arubaanse patiënten met een beroerte (CVA) of een neurocognitieve aandoening. Daarnaast zijn de originele testmaterialen (geen kopieën!) in het Engels, Nederlands en Spaans aangepast aan verschillende neurologische aandoeningen, de Arubaanse cultuur en aan het lokale Papiamento.
Gedurende haar carrière heeft Drs. Croes-Yánez talloze neuropsychologische evaluaties uitgevoerd bij diverse aandoeningen en pathologieën, zowel bij kinderen, volwassenen als ouderen. Dit deed zij onder intervisie van professor Van der Vlugt en diens vakgroep, het “Tilburgs Ambulatorium voor Neuropsychologie” (TAN). Deze intensieve samenwerking tussen het TAN en A.N.A./N.A.A. duurde 22 jaar voort, tot het overlijden van professor Van der Vlugt in 2016. Dit partnerschap vormde de sleutel tot de ontwikkeling van de neuropsychologie als erkend beroep op Aruba. Professor Van der Vlugt reisde twee tot drie keer per jaar naar het eiland om samen workshops te organiseren voor onder andere huisartsen, maatschappelijk werkers en leerkrachten, dit, op zowel Aruba als Curaçao. Hun gezamenlijke deelname aan hoogwaardige internationale en lokale congressen en cursussen (onder meer in Nederland, de Verenigde Staten, Canada, Mexico en Hawaï) toont de grote betrokkenheid aan om de meest geavanceerde wetenschappelijke kennis naar de praktijk van het N.A.A. te brengen en deze af te stemmen op de lokale realiteit.
Wat is neuropsychologie?
Kort gezegd is de neuropsychologie een gespecialiseerde tak van de neurowetenschappen die psychologie en neurologie combineert. Het bestudeert hoe de structuur en de werking van de hersenen ons gedrag, onze emoties en onze cognitieve vermogens beïnvloeden. De neuropsycholoog onderzoekt de hersenen niet fysiek (de hardware, zoals met een MRI-scan), maar beoordeelt hoe de hersenen functioneren in het dagelijks leven (de software). Dit gebeurt door middel van gespecialiseerde, valide en betrouwbare tests die specifieke hersenfuncties meten, zoals:
*Geheugen en aandacht.
• Taal en communicatie (zowel verbaal als non-verbaal).
• Probleemoplossend vermogen en planning (executieve functies).
• Veranderingen in persoonlijkheid of gedrag na hersenletsel of door degeneratieve hersenaandoeningen.
Het studieprogramma neuropsychologie
Het curriculum om de doctoraal titel in de neuropsychologie te behalen (doctoraalprogramma van vóór de bachelor-masterstructuur) bestond in 1990 uit:
*Neuroanatomie en Neurofysiologie: medische kennis over de structuur en werking van de menselijke hersenen en het zenuwstelsel. Dit omvat ook de basisprincipes van neuro-imaging en het elektro-encefalogram (EEG), waarmee de anatomie (structureel) of het metabolisme en de cel activiteit (functioneel) kunnen worden beoordeeld (bijv. MRI, fMRI, PET, CT en EEG).
*Neuropsychologische Diagnostiek: Theorie en praktijk over hoe en wanneer specifieke testbatterijen moeten worden ingezet. Het hoofddoel is niet alleen het detecteren van organische schade, maar het nauwkeurig in kaart brengen van het functionele profiel van de patiënt, inclusief de sterke en zwakke kanten.
*Klinische Neuropsychologie/ Neuropathologie: De studie van specifieke hersenziekten en hersenletsel (zoals afasie, amnesie, neurocognitieve stoornissen – voorheen dementie genoemd – en de gevolgen van een CVA of trauma).
*Psychofarmacologie: De studie van de werking en effecten van medicijnen en chemische stoffen op het centrale zenuwstelsel en het menselijk gedrag.
*Geavanceerde Statistiek en Computertoepassingen: Diepgaande methodologie gericht op experimenteel en klinisch neuropsychologisch onderzoek door middel van gestandaardiseerde tests, interviews en de analyse van de medische geschiedenis.
*Differentiaaldiagnose: Training om te bepalen of een cognitief probleem (zoals een geheugenstoornis) te wijten is aan een onomkeerbaar neurodegeneratief proces of aan een omkeerbare aandoening (zoals een psychologische factor zoals een depressie of ernstige stress).
Waarom is neuropsychologie van cruciaal belang in de keten van neurologische zorg?
De neuropsychologie speelt een onmisbare rol bij:
1 Nauwkeurige vroegdiagnostiek: Het opsporen van ernstige of milde neurocognitieve stoornissen wanneer de eerste cognitieve of gedragsveranderingen optreden, maar de hersenen er op een structurele scan (zoals een MRI) nog normaal uitzien.
2 Evaluatie na een CVA of hersentrauma: Na een beroerte of een zware klap op het hoofd brengt de neuropsycholoog exact in kaart welke functies zijn aangetast en welke intact zijn gebleven.
3 Gepersonaliseerde behandeling en revalidatie: Op basis van de unieke sterke en zwakke punten van de patiënt kan een specifiek cognitief revalidatieplan worden opgesteld, zodat de persoon leert omgaan met de situatie en een zo groot mogelijke mate van autonomie behoudt.
Een veelgehoorde klacht is dat patiënten na een eerste screening al snel van een arts te horen krijgen dat er sprake is van de ziekte van Alzheimer, gemengde dementie (mixed dementia) of een “normaal ouderdomsverschijnsel”. Soms wordt direct verteld dat er niets meer aan te doen is, waarna het advies volgt om zich te melden bij een dagbestedingscentrum, zich voor te bereiden op opname in een verpleeghuis of zelfs een notaris te raadplegen…
Het moge duidelijk zijn dat een lage score bij een eerste evaluatie (screening) niet automatisch betekent dat er sprake is van Alzheimer. Omgekeerd betekent een perfecte score ook niet dat er gegarandeerd niets aan de hand is. Een screening of eerste evaluatie is uitsluitend bedoeld als een eerste signalering (indicatie) om mogelijke risico’s of knelpunten op te sporen. Het stelt vast of er reden is tot zorg, maar geeft geen definitief uitsluitsel over de exacte oorzaak of de aard van het probleem. Een sluitende diagnose mag uitsluitend worden gesteld na uitgebreid, specialistisch vervolgonderzoek door een daartoe bevoegde professional.
Het verschil tussen een psycholoog en een neuropsycholoog
In de basis is een neuropsycholoog een psycholoog, maar niet alle psychologen zijn neuropsychologen. Het verschil zit in de specialisatie en de inhoud van het vakgebied. Een neuropsycholoog is een gespecialiseerde psycholoog die de complexe relatie tussen de fysieke hersenen en het menselijk gedrag beheerst. Deze richt zich specifiek op hoe de gezondheid van de hersenen het denken, de stemming en het dagelijks functioneren beïnvloedt. Bij het afstuderen of promotie kunnen Neuropsychologen een universitaire doctoraal- of doctorstitel verkrijgen (Ph.D., Psy.D., dr. of drs.) aangevuld met een gekozen geavanceerde, gespecialiseerde opleiding.
Het verschil tussen een screening en een neuropsychologische evaluatie
Een eerste, oppervlakkige cognitieve test (een screening) wordt gebruikt om globale problemen met het geheugen of het denken op te sporen. Een neuropsychologische evaluatie is daarentegen een diepgaand onderzoek van meerdere uren dat gedetailleerd analyseert hoe de hersenen functioneren. Hoewel beide methoden mentale vermogens zoals aandacht beoordelen, verschillen ze volledig in doel, duur en de professional die het onderzoek uitvoert.
• Korte vragenlijsten (Screening) zoals de MoCA- of MMSE-test:
Wat houdt het in: Deze tests beoordelen kort de oriëntatie, de taal en het kortetermijngeheugen.
Wat houdt het in: Deze tests beoordelen kort de oriëntatie, de taal en het kortetermijngeheugen.
Beperkingen: Vanwege de korte duur kan een screening milde problemen over het hoofd zien, met name bij mensen met een hoog opleidingsniveau.
• Neuropsychologische Evaluatie (NPO):
Wat houdt het in: Een uitgebreide batterij van gestandaardiseerde tests die het intelligentiequotiënt (IQ), de executieve functies, het geavanceerde geheugen, de fijnmotorische vaardigheden en de emotionele toestand meten. De resultaten worden statistisch vergeleken met normgegevens van mensen van dezelfde leeftijd en hetzelfde opleidingsniveau.
Wanneer wordt het gebruikt: Om nauwkeurig ziekten, stoornissen of neurocognitieve aandoeningen te diagnosticeren (zoals Alzheimer, ADHD, de gevolgen van een hoofdtrauma, leerproblemen, etc.).
Voordelen: Het identificeert exact de sterke en zwakke punten van de geest om een specifiek, doelgericht behandel- of revalidatieplan op te stellen.
Situatie en zorginfrastructuur m.b.t. neuropsychologie op Aruba
De hoofdrol van het Ambulatorio di Neuropsicologia Aruba richt zich op functionele diagnostiek en neuropsychologische revalidatie. Omdat er in de kliniek geen artsen werkzaam zijn, worden er geen medicijnen voorgeschreven of chirurgische ingrepen uitgevoerd. Normaliter verwijzen medisch specialisten (zoals neurologen, huisartsen, geriaters en neurochirurgen) patiënten door naar een neuropsycholoog wanneer zij opheldering wensen over mogelijke cognitieve achteruitgang, een neurocognitieve stoornis door Lewy-bodies, niet-aangeboren hersenletsel (NAH), epilepsie, enzovoort. Veelvoorkomende aandoeningen die een neuropsycholoog beoordeelt, zijn onder meer traumatisch hersenletsel (TBI), hersenschuddingen, neurodegeneratieve aandoeningen (zoals Alzheimer en Parkinson), cerebrovasculaire aandoeningen, ontwikkelings- en leerstoornissen (zoals ADHD en autisme) en toeval stoornissen.
Sinds 2014 worden deze neuropsychologische onderzoeken op Aruba helaas niet meer vergoed door de AZV. De AZV adviseert patiënten in plaats daarvan om zich te melden bij een dagverblijf. Huisartsen dienen zich te houden aan de regel dat er niet rechtstreeks mag worden doorverwezen voor een neuropsychologisch onderzoek (NPO). Zij mogen wel doorverwijzen naar het Centro di Memoria, waar uitsluitend een basisscreening plaatsvindt. Hier krijgt de patiënt echter niet de volledige, diepgaande diagnostiek noch een diagnose, waar hij of zij recht op heeft.
Wanneer iemand een volledige neuropsychologische evaluatie nodig heeft — bijvoorbeeld na een ongeval, voor een ‘second opinion’ of om een behandeling op te volgen — is het van groot belang om in de eerste plaats naar een neuroloog te gaan, die een neurologisch onderzoek verricht met evt. een scan of EEG, enz. Wanneer de neuroloog specifieke neuropsychologische tests noodzakelijk acht, volgt een doorverwijzing naar een neuropsycholoog. Drs. Croes-Yánez is momenteel de enige afgestudeerde neuropsycholoog met een gestandaardiseerde, aangepaste testbatterij op Aruba.
Een praktijkvoorbeeld: Hoe de stappen in elkaar overlopen
Stel dat een ouder of familielid herhaaldelijk vergeet waar de autosleutels liggen.
*Stap 1 (Screening): De huisarts neemt de 10 minuten durende MoCA-test af in de spreekkamer, of stuurt de patiënt door voor een basisscreening (dit is dus geen volwaardig NPO). De score blijkt verlaagd (bijvoorbeeld 22 van de 30 punten), wat een indicatie is dat er iets mis is.
* Stap 2 (Diagnostiek): De huisarts verwijst de patiënt met een officiële verwijsbrief door voor een volledig neuropsychologisch onderzoek (en dus niet direct naar een dagverblijf). De neuropsycholoog voert vervolgens een diepgaand onderzoek uit van ongeveer 5 uur. De neuropsychologische resultaten stellen vast dat de vergeetachtigheid structureel gezien niet voortkomt uit stress of een depressie, maar dat er nader gedifferentieerd moet worden. Dit onderzoek kan bijvoorbeeld een subtiel begin van Alzheimer, of een andere (al dan niet omkeerbare) neurocognitieve conditie aantonen of juist uitsluiten.
Belangrijke opmerkingen voor u als patiënt:
* Het is van groot belang dat u vraagt naar de achtergrond, titels, diploma’s en ervaring van de professional wanneer u wordt doorverwezen voor een neuropsychologische evaluatie. Dit voorkomt dat u van het kastje naar de muur wordt gestuurd, garandeert dat u herhaaldelijke consulten voorkomt en zorgt ervoor dat u tijdig een betrouwbare diagnose krijgt.
* Houd er rekening mee dat een betrouwbare en dringende neuropsychologische evaluatie NIET wordt gedekt door de AZV.
*Voor een eerste, gesubsidieerde cognitieve evaluatie (een screening die niet als diagnose dient), kunt u terecht bij het Centro di Memoria. Stap 2 (de noodzakelijke specialistische diagnostiek) wordt op Aruba momenteel helaas in het reguliere stelsel onmogelijk gemaakt.
