E reciente rapport di Algemene Rekenkamer Aruba (ARA) tocante e aña fiscal 2020 ta un
documento fundamental cu nos mester atende cu madures y profundidad. Como defensor di e
estado di derecho, mi ta comparti e vision cu transparencia, responsabilidad y control
institucional ta e pilarnan di un gobernacion sano. Sin embargo, pa compronde aña 2020, nos
mester aplica un analisis cu ta bay mas leu cu e "preto riba blanco" di e burocracia
administrativo tradicional.
E Dilema den un Crisis sin Precedente
Aña 2020 no tabata un aña comun. Aruba a enfrenta un calamidad global cu a para nos
economia por completo y a pone miles di famia den peliger di perde nan pan di cada dia. Den
e contexto ey, un liderasgo responsabel no tabatin e luho di warda e tempo cu e caminda
administrativo tradicional ta prescribi. E decision pa actua tabata un decision di bida of morto
pa e bienestar social di nos pais.
E enfoke di ARA ta concentra riba e legalidad formal. Nan ta haci preguntanan valido riba
procedura y control previo den programanan manera FASE y loonsubsidie. Como hurista, mi
ta reconoce cu e critica constructivo aki ta esencial pa fortalece nos institucionnan. Pero, nos
tin e deber di wak e otro banda di e medaya: e realidad practico.
Responsabilidad Moral vs. Rigides Administrativo
Si Gobierno a scoge pa keda den e teoria di ARA, e resultado lo tabata un catastrofe social:
pobresa extremo y inestabilidad nacional. E implementacion di FASE y loonsubsidie no
tabata un acto "onrechtmatig" den su esencia moral; e tabata un accion urgente bou di
circunstancia extraordinario pa mantene Aruba cabes riba awa.
Ta importante pa recorda cu, maske e base legal formal tabata den proceso di wordo
crea, Parlamento di Aruba hunto cu CAft tabatin un rol activo den e supervision y evaluacion
di e fondonan aki. Esaki ta demostra cu, hasta den e pio crisis, nos a busca e balansa entre e
rapidez cu e situacion tabata exigi y e control cu nos institucionnan ta merece.
Lesnan di ayera pa e Aruba di Mañan
Seis aña despues di e pandemia, nos posicion ta hopi mas fuerte. Awe, nos tin e leynan y e
procesonan cu na 2020 tabata falta. Esaki ta e miho forma di compronde e rapport aki di
ARA: siña for di e analisis, sin ignora e situacion cu nos tawata aden y e decisionnan di
emergencia cu a wordo tuma.
E les di mas grandi cu 2020 a laga nos ta cu nos no mester perde tempo valioso mas pa crea
base legal den momento di calamidad, pasobra e instrumentonan ey tey caba. Como pais, nos
mester ta orguyoso cu nos mesun hendenan a percura pa nos ta prepara. Awe nos tin un
sistema cu ta:
1. Flexibel pa reacciona den caso di emergencia.
2. Firme den su control administrativo y integridad.
Conclusion: Mas leu cu "Preto riba Blanco"
E maneho di 2020 no por wordo evalua den isolacion administrativo. Entre regla y realidad,
Gobierno a tuma decisionnan dificil pa salba un pais di destruccion social. Maske e
proceduranan no tabata perfecto tecnicamente, e impacto social y e intencion di preserva nos
comunidad mester forma parti di cualkier evaluacion husto.
Mi ta termina cu e pensamento aki pa nos pueblo: “Un estado fuerte no ta solamente uno
cu ta sigui regla estrictamente den un oficina, sino uno cu sa con pa adapta den un
calamidad sin perde su integridad.”
