LocalFeatured

HOFA: un decision pa autonomia berdadero (Parti 2)

Hofa 3

Den e contexto di e impasse entre Aruba su autonomia contra un supervision financiero di Hulanda, particularmente desde 2015, HOFA ta surgi. E pregunta cardinal ta: si Aruba no firma HOFA, kico awor?

Hofa 1 1

Kico ta HOFA y kico ta pasa si Aruba no firma?

Prome cu tur cos, kico ta Rijkswet HOFA. HOFA, den palabranan simpel, ta un ley di Reino (Aruba y Hulanda hunto) cu ta pone reglanan financiero pa Aruba. E ta pone un limite na debe pa Aruba, ta exigi un presupuesto realistico, y pa gobierno duna cuenta regularmente.

 

Un comision independiente lo revisa e presupuesto y conseha Hulanda si Aruba ta cumpli. Si Aruba cumpli, tin acceso na prestamo mas ‘barata’. Si no, tin mas supervision (lesa: control). E ultimo pida aki ta duna hopi hende e sentimiento di “si bo faya, bo ta haya” y ta pusha mas palo bou di e candela den henter e discusion.

Awor e pregunta di oro: si Aruba no firma HOFA, kico lo pasa? Basicamente lo tin mas libertad politico a corto plazo. Aruba por dicidi kico e kier haci y na unda e ta gasta su placa. Aruba por dicidi di fia sin haya rente mas abou y bida ta sigui. Esaki financieramente no ta hopi atractivo, pero si e ta duna Aruba e espacio pa maniobra den completo autonomia.

Hofa 2 1

Esaki ta un ilustracion di un posibel manifestacion. No ta un imagen di berdad, sino ilustrativo.

Pero manera mi a splica den parti 1, e confianza di Hulanda lo keda abou. Esey por resulta den otro of mas mecanismo di control na e momento cu Aruba ta den preta, y mester fia atrobe. Ta door di confianza abou aki, posiblemente un proximo biaha Hulanda lo por ta dispuesto pa para garantia, bou condicionnan mas severo.

Den otro palabra, nos ta changa. Despues di 40 aña di falta di disciplina financiero y politico, Aruba ta den un skina. Si nos no fortalece nos pais, algun forma di supervision ta bira inevitabel, a corto of a largo plazo. Mirando e guera na Medio Oriente, ta parce mas bien cu elo sosode a hopi corto plazo, ya cu esaki ta e situacion mas realistico.

Loke a contribui cu nos a yega na e situacion aki particularmente ta e proceso di decolonisacion, cu no a termina. Esaki no ta djis un hecho historico. E ta biba den nos institucionnan te dia di awe. Ainda Aruba ta biba cu un mentalidad colonial, na unda nos ta reacciona mas cu emocion, na lugar di tambe cu structura y demostra cu nos a haci di nos banda.

Hofa 3

Esey ta haci cu ta dificil pa institucionnan por funciona di manera optimal of ful profesional. Dicon? Pasobra institucionnan ta cai bou di e dominio politico. Ta bisto cu politica sigur ta goberna henteramente cu emocion y populismo, na luga di sano huicio. Y den e afan pa score y gana “cueste loke cueste”, ta lubida riba husticia y ta trapa riba derecho y futuro di nos chikitinnan, personanan vulnerabel, adultonan mayor, y ciudadanonan cu tin miedo di vocifera abiertamente realmente kico nan ta sinti, pa evita di wordo marca y persigui.

 

Mi a yega di bisa esaki y mi lo bolbe bis’e. Nos ta bibando den un forma di tirania silencioso pa via di e cultura di miedo cu e sistema ta crea. Esaki no por wordo separa for di e pasado colonial cu nos a enhereda. Nos a crea nos propio elite cu ta manda y awor cu “baca ta den hoga” awor nan kier pidi pa nos sea braza Hulanda manera nos salbador of bira patriotico pa stop HOFA sin mas, pasobra esey lo manda nos bek den era colonial. Mientras tanto, Pueblo ta mal bruha y no sa mas ken ni kico mas pa kere, y hopi hende tin e gevoel cu, manera nan ta bisa na Spaño: “los perros ladran, pero la carravana pasa.”

Ilustracion cu Aruba lo mester buig pa haya Hulanda fia nos placa cu rente mas abou.

E mentalidad colonial ta den e pueblo mes tambe. E ta refleha den e forma con nos ta vota, con nos ta keha sin pidi pa duna cuenta den forma di discusion sano, y con nos ta gasta placa. Pero nos no mester keda den mentalidad di victima pa semper. Nos tin e opcion pa scohe coscientemente pa un miho futuro.

Mi conseho ta: considera acepta HOFA bou di condicionan estricto cu ta yuda Aruba. No como algo cu ta wordo impone, pero como un decision consciente. No pa Hulanda, pero pa nos mes.

Pero un cos si! E desicion aki mester tin condicionnan DUIDELIJK cu Aruba ta scoge pa su mes. HOFA mester tin un meta claro: fortalece nos propio institucionnan. Banco Central, Algemene Rekenkamer, departamentonan di gobierno, Ministerio Publico. Institucionnan cu por controla, coregi y actua sin presion politico di partido, gabinete of Parlamento actual.

Manera cu un hecho cuestionabel presenta, dibiaha e Institucion ta sigui regla y cu sano huicio, pa investiga y actua, di forma transparente. Pasobra na final di dia, ta pueblo mester por wak di cerca y actua como e controlador supremo.

Den e siguiente parti mi lo elabora dicon pueblo aworaki ta controlando den un forma debilita. Nos ta wak un patronchi di frustracion den sociedad, cu ta sali na varios momento, manera casonan di abuso den pasado y ultimo cu caso Caret. Pa loke ta HOFA sindicatonan unilateralmente a protesta na varios ocasion y ultimo cu riba e dia cu Rey Willem Alexander a bishita Aruba. Den e tercer parti di e articulo aki mi lo elabora dicon pueblo ta depende hopi biaha riba gruponan organisa manera sindicatonan pa protesta y vocifera loke personanan individual no por haci.

 

P’esey mi ta propone un CLAUSULA di 10 aña.

 

Durante 10 aña, Aruba por fortalece su institucionnan, mehora e disciplina financiero y aumenta transparencia. E proceso por tin hasta algun fase: supervision fuerte (aña 0-3), despues supervision reduci (aña 4-7), y un evaluacion final (aña 8-10). E final mester tin criterio obhetivo: debe ta bou di control, presupuesto ta balansea, y e control independiente ta funcionando bon.

 

Si nos cumpli, HOFA por termina automaticamente na final di 10 aña. No pa boluntad politico, sino pa resultado midibel y concreto. Esaki no ta pro Hulanda, sino netamente pro Aruba.

 

Asina nos no ta keda victima di pasado colonial. Nos ta usa un periodo pa construi autonomia real. Autonomia cu no ta solamente riba papel, pero den institucionnan fuerte y confiabel.

Autonomia di berdad no ta bin cu confrontacion. Autonomia ta bin cu competencia. Pa mustra cu nos ta capacita pa haci nos trabou y pa haci loke ta corecto. Y awor e test final di autonomia ta esaki: e decision awor ta den nos man.

 

Den e siguiente parti final, mi lo elabora riba e pregunta clave si nos ta cla y madura pa scoge pa nos mes: segun Sindicatonan ken ta tuma pueblo haci, HOFA, Hulanda of wega politico? 

Si Parti 2 a laga bo mira con autonomia por wordo kita bou di bo nanishi manera ladron den anochi, e siguiente paso no ta pa keda man cruza. No keda mira con nan ta haci’e. Mas bien, wak bon na unda esaki ta pasa den bo mes bida. Unda nan kier tumabo haci.

Na trabou. Na un oficina. Na un servicio unda nan no ta contesta telefoon, of ta lagabo warda sin fin. Bo no ta frustra pasobra “asina e ta.”

Bo ta frustra pasobra nan tin bo bos tapa. Y e berdad ta: bo ta laga nan tambe.

Paso algo “temporario”ta bira permanente. Y sin hopi buya, mal servicio ta bira normal.

Y poco poco, bo ta custuma. No paso e sistema a obliga bo. Sino paso pa keda keto a bira mas facil cu puntra dicon.

 

Anto puntra bo mes, cu honestidad: Unda bo a keda keto? Unda bo a laga esaki pasa?

 

E peliger no ta den e leynan mes. E ta den e momento cu nos stop di puntra. Pasobra silencio nunca, no ta neutral.

 

Silencio ta proteha poder, y ta cuminda pa corupcion crece.

 

Tende, bo no tin mester di cambia mundo, pero no tin nodi di acepta nan trapa riba bo. Cuminsa chikito, pero cla: Pidi claridad. Cuestiona motibo. No laga hende tumabo cabes abou.

Autonomia real no ta un idea. E ta un posicion cu bo ta asumi.

Y e posicion ey ta cuminsa exactamente den e momento aki.

 

Si bo kier guia practico den con pa haci esaki den bida diario—con pa haci pregunta, documenta y usa bo derecho—mi a haci esaki facil den Yabinan di Poder, unda bo ta siña con pa move for di keda keto pa claridad y respet.

Jayburtt J. Dijkhoff, PhD

Experto den derechonan di Salud, calidad di cuido y reflexion social

 

Related posts

Pronostico di tempo diasabra 22 di april 2023

EA News Author

Pregunta na Mike Eman Y Gerlien Croes ta cu si nan a cumpli cu ley

EA News Author

Partido Maneho Asertá Visibel i Sigur ta kuestioná i ta kondená aktitut di Minister Zita Jesus Leito

EA News Author

Leave a Comment

Whatsapp Message