E debate riba e Rijkswet HOFA a trasende e plano financiero pa drenta den un discusion profundo riba e base legal di nos Status Aparte: e Statuto di Reino. Parlamentario Edgar Vrolijk a presenta un analisis detaya riba con e ley aki por cambia e relacion entre Aruba y Hulanda pa semper, advertiendo riba e peliger di e asina yama “asuntonan di Reino”.
Statuto di Reino: Kico ta asuntonan autonomo?
Segun Vrolijk, e Statuto di Reino (Articulo 3, inciso 1) ta masha cla den su definicion. E ta contene un lista limita di topiconan cu ta wordo considera “asunto di Reino”, manera:
- Relacionnan exterior.
- Nacionalidad Hulandes (paspoort).
- Defensa.
Tur otro asunto, manera Enseñansa y Finansa, ta asuntonan autonomo. Esaki ta nifica cu cada pais (Aruba, Corsou y Sint Maarten) tin e derecho sagrado pa goberna nan mes y e Parlamento local ta esun cu tin e ultimo palabra y e control riba su Gobierno.
E orígen: Un negociacion bou di presion
E caminda pa HOFA no a cuminsa pa boluntad propio, sino den e momentonan mas dificil di e pandemia na 2020. Vrolijk a splica cu Hulanda a uza e necesidad di ayudo financiero como un instrument pa impone leynan di Reino. Esaki ta un mal echo di Hulanda con ta trata Aruba den Reino Hulandes.
E parlamentario a recorda cu e mesun Conseho di Estado (Raad van State) na 2020 a critica e forma con Hulanda tabata kier impone e leynan aki sin sigui e proceduranan corecto. “Hulanda a actua di mala fe ora nan a pone Aruba scoge entre firma e ley aki of paga un tasa di interes castigador di 6.9%,” Vrolijk a enfatisa. Hopi biaha nos no mester lubida e echonan cu a tuma luga door di Hulanda cu awe Aruba ta para unda cu e ta door di un momento critico di Pandemia cu a dal mundo henter.
Articulo 38 y e entrega di control
E punto di mas preocupacion juridico ta e uzo di Articulo 38, inciso 2 di Statuto. E articulo aki ta habri e porta pa dos pais acorda pa converti un asunto autonomo (finansa) den un “asunto di Reino”. Na momento cu Aruba entrega esaki ta significa cu e minister di finansas actual no por maneha su finansas debidamente, esaki ta un berguensa nacional.
Segun Vrolijk, e proceso aki tin e siguiente implicacionnan:
- Falta di ‘Overlap’ Sano: E conversion aki mester ta un decision mutuo y den un ambiente di cooperacion, no un condicion impone bou di presion financiero.
- Perdida di Soberania: Si HOFA wordo firma den su forma actual, Aruba ta entrega control structural riba su mesun placa. Esaki ta nifica cu decisionnan clave riba presupuesto y gasto publico lo no ta solamente den man di nos representantenan na Aruba mas. Esaki ta significa cu Aruba no por dicidi pa su propio desaroyonan y proyectonan local.
E decision cu Parlamento mester tuma awor lo resona pa hopi decada, determinando si Aruba ta keda un pais autonomo den Reino of si e ta retrocede den su nivel di soberania y cu e ta perde su poder pa e por dicidi riba su mes y pa su mes
