Geachte minister Moes,
Namens de Mensenrechtenorganisatie van Bonaire dienen wij hierbij deze brief in als formele opvolging van onze klacht van 10 juni 2025, gericht aan de minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) te Kralendijk, alsmede de daaropvolgende correspondentie over dezelfde kwestie. Tot op heden zijn de geuite zorgen niet opgelost.
Deze klacht betreft aanhoudende praktijken binnen het voortgezet onderwijs op Bonaire die neerkomen op discriminatie op grond van taal en een schending vormen van de fundamentele mensenrechten van lokale kinderen, met name in het kader van examens die uitsluitend in het Nederlands worden afgenomen.
Het is ons ter kennis gekomen dat studenten van wie de moedertaal Papiamentu is en niet Nederlands, niet systematisch extra tijd krijgen tijdens examens, ondanks het feit dat zij geconfronteerd worden met een duidelijke structurele taalachterstand. Deze praktijk ondermijnt het recht op gelijke onderwijskansen en is onverenigbaar met de internationale verplichtingen van Nederland binnen het kader van de Verenigde Naties.
Artikel 28 van het VN-Verdrag inzake de Rechten van het Kind bepaalt dat ieder kind recht heeft op onderwijs en gelijke kansen. Artikel 2 verbiedt uitdrukkelijk discriminatie op grond van taal. Deze verplichtingen vereisen niet alleen toegang tot onderwijs, maar effectieve en betekenisvolle toegang, inclusief het wegnemen van belemmeringen die kinderen verhinderen hun kennis en capaciteiten volledig te tonen.
Daarnaast verplicht artikel 13 van het Internationaal Verdrag inzake Economische, Sociale en Culturele Rechten de Staat — in dit geval Nederland — om onderwijs zonder discriminatie toegankelijk te maken voor iedereen. Het UNESCO-Verdrag tegen Discriminatie in het Onderwijs (1960) vereist bovendien dat staten onderwijskundige praktijken met discriminerende effecten, inclusief indirecte discriminatie door taalbarrières, elimineren.
Hoewel internationale mensenrechteninstrumenten mogelijk niet expliciet specifieke aanpassingen zoals extra examentijd voorschrijven, is het algemeen aanvaard dat gelijke behandeling niet hetzelfde betekent als identieke behandeling. Wanneer studenten structureel benadeeld worden vanwege taal, dient de Staat passende en redelijke maatregelen te nemen om feitelijke gelijkheid te waarborgen. Het toekennen van extra examentijd aan studenten van wie de moedertaal niet de toetsingstaal is, is een proportionele en algemeen geaccepteerde maatregel om deze achterstand te compenseren.
Wij maken ons bijzondere zorgen over herhaalde verklaringen van schooldirecties dat beslissingen over extra examentijd onder de bevoegdheid van OCW CN vallen. Deze bewering is onjuist. Wij hebben rechtstreeks contact gehad met OCW CN, dat heeft bevestigd dat haar mandaat zich niet uitstrekt tot examenpraktijken binnen onderwijsinstellingen. Deze verschuiving van verantwoordelijkheid creëert verwarring, minimaliseert verantwoording en leidt tot ontzegging van mensenrechten van studenten.
Het is van wezenlijk belang te benadrukken dat het probleem niet voortkomt uit een gebrek aan kennis of intellectuele capaciteit. Volgens de betrokken studenten zelf ligt de moeilijkheid in het volledig begrijpen van hoe examenvragen in het Nederlands zijn geformuleerd. Zij hebben extra tijd nodig om de vragen adequaat te verwerken en te begrijpen. Dit is geen compensatie voor een academisch tekort.
In het recente verleden, toen Nederlandstalige docenten die ook Papiamentu spraken aanwezig waren tijdens examens, werden verwarrende vragen toegelicht in het Papiamentu, waardoor eerlijke behandeling en gelijke kansen werden gewaarborgd. Tegenwoordig worden examens gesurveilleerd door personen die geen Papiamentu begrijpen, waardoor studenten zonder enige taalkundige ondersteuning blijven in een examenomgeving die bepalend is voor hun toekomst.
Wij zijn eveneens diep bezorgd over de voortdurende praktijk om essentiële informatie — zoals normen, procedures en examenreglementen — uitsluitend in het Nederlands te verstrekken. Dit vormt indirecte discriminatie. Studenten en ouders op Bonaire hebben het recht om officiële informatie in het Papiamentu te ontvangen, via schriftelijke en digitale officiële documenten, in plaats van afhankelijk te zijn van informele of mogelijk onnauwkeurige vertalingen door derden. Het vermogen om zelfstandig rechten en plichten te begrijpen is fundamenteel, vooral voor kinderen.
De gevolgen van deze praktijken zijn ernstig. Studenten ervaren emotionele stress en verlies van zelfvertrouwen. Wij zijn geïnformeerd over gevallen waarin studenten herhaaldelijk te horen kregen dat zij niet intelligent genoeg zouden zijn om HAVO-niveau te volgen. Dergelijke uitspraken zijn diep schadelijk en onrechtvaardig, zeker wanneer de belemmering taalkundig en niet intellectueel is. Dit is onverenigbaar met het beginsel van het belang van het kind, vastgelegd in artikel 3 van het Verdrag inzake de Rechten van het Kind, dat leidend moet zijn bij alle beslissingen die kinderen betreffen.
Gelet op het voorgaande verzoeken wij het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap formeel om:
- Het recht op examenaanpassingen, inclusief extra tijd, voor alle studenten op Bonaire van wie de moedertaal niet Nederlands is, te verduidelijken en te implementeren.
- Transparantie en verantwoording te waarborgen inzake de verantwoordelijkheid voor examenpraktijken binnen onderwijsinstellingen.
- Officiële examennormen, procedures en essentiële onderwijsinformatie beschikbaar te stellen in het Papiamentu, zowel schriftelijk als digitaal.
- Taalgerelateerde discriminatie en uitsluiting binnen het onderwijssysteem van Bonaire aan te pakken en te verhelpen in overeenstemming met internationale mensenrechtenverplichtingen.
Gelijke toegang tot onderwijs is geen gunst. Het is een wettelijke verplichting en een fundamenteel mensenrecht. Wij vertrouwen erop dat u deze kwestie de serieuze aandacht zult geven die zij vereist en wij zien uw schriftelijke reactie met concrete maatregelen ter waarborging van waardigheid, gelijkheid en rechtvaardigheid voor de kinderen van Bonaire met belangstelling tegemoet.